مسیرهای جاده‌ای جدید پاکستان-ایران

از زمانی که آمریکا و اسرائیل جنگ خود را علیه ایران آغاز کردند، و به‌ویژه پس از محاصرهٔ تنگهٔ هرمز توسط آمریکا، تجارت آسیای مرکزی از طریق بنادر ایران با خطر مواجه شده است. با این حال، پاکستان و ایران شش جاده را عملیاتی کرده‌اند که سه بندر بزرگ پاکستان یعنی گوادر، کراچی و پورت قاسم را به دو گذرگاه مرزی ایران در گبد و تفتان متصل می‌کند.

در ۲۵ آوریل، وزارت بازرگانی پاکستان «دستورالعمل ترانزیت کالا از طریق قلمرو پاکستان ۲۰۲۶» را صادر کرد. این دستورالعمل به کالاهای کشورهای ثالث اجازه می‌دهد قبل از ورود به ایران، از خاک پاکستان عبور کنند. این دستورالعمل بلافاصله لازم‌الاجرا شد و کامیون‌ها حمل بار را از بنادر پاکستان آغاز کرده‌اند، از شهرهای تربت، پنجگور، خضدار، کویته و دالباندین در استان بلوچستان عبور می‌کنند و سپس وارد ایران می‌شوند.

ایران و پاکستان در سال ۲۰۰۸ بر سر این چارچوب اتصال حمل‌ونقل جاده‌ای توافق کرده بودند. با این حال، تا پیش از سفر عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، به اسلام‌آباد در تاریخ ۲۴ تا ۲۶ آوریل، و دیدار او با شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، و ژنرال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، تصمیم برای اجرای فوری این دستورالعمل گرفته نشده بود.

تحولات اخیر در منطقه، پاکستان و ایران را به عملیاتی کردن این توافق واداشت. در ۲۸ فوریه، آمریکا و اسرائیل حملات هوایی و موشکی به ایران انجام دادند که به نوبهٔ خود به بحران تنگهٔ هرمز انجامید. محاصرهٔ تنگهٔ هرمز توسط آمریکا ضربهٔ سنگینی به تجارت از این آبراه حیاتی وارد کرده و باعث شد ایران و پاکستان تصمیم به ایجاد شش کریدور زمینی بگیرند. کشتی‌های حامل بار که عازم ایران و فراتر از آن بودند و در غیر این صورت در بنادر چابهار و بندرعباس ایران پهلو می‌گرفتند، اکنون در بنادر پاکستان که خارج از تنگهٔ هرمز قرار دارند، معطل مانده‌اند. به گزارش‌ها، در آوریل بیش از ۳۰۰۰ کانتینر عازم ایران در بندر کراچی انباشته شده و بر مشکلات این بندر که از قبل شلوغ بود افزوده است. meanwhile، بندر گوادر در ماه‌های اخیر شاهد افزایش بی‌سابقه فعالیت بوده است. در کل سال ۲۰۲۵، بندر گوادر فقط حدود ۸۳۰۰ کانتینر استاندارد حمل و نقل کرد. در تنها چند هفته از آوریل امسال، این بندر ۱۱۰۰۰ کانتینر را جابجا کرده است. با عملیاتی شدن دستورالعمل ۲۵ آوریل، محموله‌های عازم بنادر چابهار و بندرعباس ایران که به دلیل محاصرهٔ هرمز در بنادر پاکستان انباشته شده بودند، اکنون تخلیه و در کامیون‌هایی بارگیری می‌شوند که به سمت گذرگاه‌های مرزی گبد و تفتان در حرکتند. تحولات سریع در منطقه نه تنها برای روابط ایران و پاکستان، بلکه مهمتر از آن، برای نحوهٔ دسترسی کشورهای آسیای مرکزی به دریا پیامدهایی دارد.

پیامدها:

شش مسیر جاده‌ای که بنادر پاکستان را به مرز ایران متصل می‌کند، رونقی برای کسب‌وکار این بنادر، به ویژه بندر گوادر که تاکنون عملکردی پایین‌تر از حد انتظار داشته، فراهم خواهد کرد. همچنین این مسیرها بندر شلوغ کراچی را نیز روان‌سازی می‌کند. مهمتر از همه، همکاری ایران و پاکستان را تقویت خواهد کرد. این دو همسایه دارای مرزی ناآرام به طول ۹۰۹ کیلومتر هستند و گاه به درگیری‌های نظامی نیز پرداخته‌اند، مانند ژانویه ۲۰۲۴. با این حال، همکاری اقتصادی، به ویژه تجارت مرزی، نه تنها برای جوامع مرزی و معیشت آن‌ها، بلکه برای اقتصاد کلان دو کشور نیز حیاتی است. اکنون می‌توان انتظار داشت که همکاری‌های اقتصادی دوجانبه از طریق شش مسیر جاده‌ای جدید تعمیق و گسترش یابد. تجارت ایران که از زمان جنگ آمریکا و اسرائیل و محاصرهٔ هرمز توسط آمریکا به شدت آسیب دیده است، اکنون حیاتی تازه خواهد یافت. این امر وابستگی ایران به پاکستان را افزایش می‌دهد و پاکستان را به شریک مسلط در رابطهٔ دوجانبه تبدیل می‌کند.

در مورد آسیای مرکزی، جنگ ایران و تحولات متعاقب آن، هرچند نگران‌کننده، اما فرصت‌های تجاری جدیدی را گشوده است. اگرچه کشورهای آسیای مرکزی به تولیدکنندگان نفت و گاز خود متکی هستند و به منابع غرب آسیا وابستگی ندارند، اما مسیرهای تجاری آن‌ها به بنادر دریایی به شدت آسیب دیده است.

آسیای مرکزی به عنوان منطقه‌ای محصور در خشکی، برای دهه‌ها سیاست خارجی خود را بر یافتن و توسعهٔ مسیرهایی برای دسترسی به بنادر دریایی متمرکز کرده است. این کشورها گزینه‌های متعددی از جمله مسیر شرقی از طریق چین، مسیر غربی از طریق روسیه، مسیر دریای خزر و مسیر جنوبی به بنادر ایران و پاکستان را توسعه داده‌اند. با توجه به احتیاط آن‌ها در قبال وابستگی به چین و روسیه، کشورهای آسیای مرکزی عموماً مسیر جنوبی را ترجیح داده‌اند. میان بنادر پاکستان و ایران، معمولاً بنادر ایران را ترجیح می‌دهند، زیرا بنادر ایران رژیم‌های ترانزیتی نسبتاً قابل‌پیش‌بینی، اتصال ریلی و جاده‌ای بهتر، و شرایط تجاری روشن‌تری برای صادرکنندگان فراهم می‌کنند. در مقابل، تجارت آسیای مرکزی از طریق بنادر پاکستان نه تنها مجبور به عبور از افغانستان ناپایدار و مناطق آسیب‌پذیر از شبه‌نظامیان در پاکستان بوده، بلکه با زیرساخت‌های اتصال ضعیف، رژیم‌های تجاری ناپایدار و بنادر بد مدیریت در پاکستان نیز مواجه بوده است. روابط رو به زوال پاکستان با افغانستان تحت حاکمیت طالبان در دو سال گذشته و به ویژه از فوریه ۲۰۲۶ که پاکستان حملات نظامی به این کشور انجام داد، بر کارایی مسیرهای تجاری عبوری از افغانستان و پاکستان ضربهٔ بیشتری وارد کرد. با درک این چالش‌ها، سایر کشورهای آسیای مرکزی به دنبال دور زدن افغانستان بوده‌اند. به عنوان مثال، قرقیزستان در حال بررسی مسیر قراقروم از طریق چین برای اجتناب از افغانستان و رسیدن به بنادر پاکستان است. گفته می‌شود سایر کشورهای آسیای مرکزی نیز تمایل زیادی به استفاده از این مسیر دارند.

گشایش شش مسیر تجاری میان بنادر پاکستان و گذرگاه‌های مرزی ایران، عوامل جدیدی را به محاسبات آسیای مرکزی در مورد تجارت دریایی اضافه کرده و گزینه‌ها و شریان‌های حیاتی جدیدی را گشوده است. به جای عبور از زمین‌های ناامن و نامطمئن پاکستان و افغانستان، محموله‌های آن‌ها که در بنادر پاکستان تخلیه می‌شوند، می‌توانند به سمت گذرگاه‌های مرزی ایران حرکت کنند و سپس با استفاده از اتصالات جاده‌ای و ریلی بهتر در ایران، وارد آسیای مرکزی شوند.

البته، فرصتی که مسیرهای جاده‌ای جدید برای آسیای مرکزی گشوده‌اند، به این بستگی دارد که آیا پاکستان می‌تواند به سرعت عملیات را در سه بندر اصلی خود بهبود بخشد و امنیت جاده‌ها را برای کامیون‌های حامل بار به سمت مرز ایران تضمین کند. موفقیت این شش مسیر جاده‌ای جدید در جذب تجارت و محموله‌های آسیای مرکزی به وضعیت جاده‌ها و شبکه ریلی ایران نیز بستگی دارد. میزان آسیب زیرساخت‌های زمینی ایران در اثر حملات آمریکا و اسرائیل، و اینکه آیا کشورهای آسیای مرکزی در ماه‌های آینده از امنیت مسیر ایران اطمینان خاطر پیدا خواهند کرد، تعیین‌کنندهٔ موفقیت این گزینهٔ اتصال جدید خواهد بود.

نتیجه‌گیری:

گشایش شش مسیر جاده‌ای جدید که بنادر گوادر، کراچی و پورت قاسم پاکستان را به دو گذرگاه مرزی ایران متصل می‌کند، واقعاً طرح خوبی است. این امر می‌تواند نه تنها برای بندر گوادر که مدت‌ها بدون تجارت در رکود به سر می‌برد، بلکه برای اقتصاد آسیب‌دیدهٔ ایران و همکاری پاکستان و ایران یک تحول‌آفرین باشد. مهمتر از آن، کامیون‌داران سایر نقاط آسیای مرکزی را قادر می‌سازد در حین رسیدن به بنادر پاکستان از افغانستان اجتناب کنند. با این حال، مسیر جدید تنها در صورتی محموله‌های آسیای مرکزی را جذب خواهد کرد که پاکستان مدیریت بنادر و امنیت کامیون‌های حامل بار در طول مسیرهای جاده‌ای جدید را بهبود بخشد.