آزمون بزرگ بدون نتایج درخشان
در جنگ اوکراین اروپا در برابر طوفان
چهار سال از آغاز جنگ تمامعیار در اوکراین میگذرد و اکنون اروپا خود را در موقعیتی بیسابقه میبیند: آمریکا نه تنها دیگر رهبری ائتلاف حامی کییف را بر عهده ندارد، بلکه با بازگشت دونالد ترامپ به کاخ سفید، عملاً از مدار کمکرسانی خارج شده است . در چنین شرایطی، اتحادیه اروپا مجبور است به تنهایی بار حمایت از اوکراین را به دوش بکشد. اما عملکرد اروپاییان در این آزمون بزرگ چه بوده است؟ گزارش ویژه پیش رو، دستاوردها، کمکاریها و چالشهای اروپا را بدون اتکا به آمریکا زیر ذرهبین میبرد.
۱. ارقام بزرگ، اما کافی نیستند
اتحادیه اروپا در هفتههای اخیر گام مهمی برداشت و بسته کمک مالی ۹۰ میلیارد یورویی را برای سالهای ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ تصویب کرد . از این مبلغ، ۶۰ میلیارد یورو به کمکهای نظامی و ۳۰ میلیارد یورو به حمایت بودجهای اختصاص یافته است . این وام که با پشتوانه بودجه بلندمدت اتحادیه اروپا تأمین میشود، قرار است دو سوم نیاز مالی اوکراین را پوشش دهد .
اما ارقام بزرگ همیشه به معنای راهحل کامل نیستند. بر اساس گزارش مؤسسه کیل، کمکهای نظامی به اوکراین در سال ۲۰۲۵ به ۳۶ میلیارد یورو رسید که نسبت به ۴۱.۱ میلیارد یورو در سال قبل، ۱۴ درصد کاهش داشته است . این رقم حتی از سال ۲۰۲۲، یعنی سال آغاز تهاجم تمامعیار، نیز پایینتر است . به عبارت دیگر، اروپا هرچند تلاش کرده جای خالی آمریکا را پر کند، اما نتوانسته سطح کمکها را در مسیر صعودی حفظ کند.
۲. نابرابری دروناروپایی؛ شمال در برابر جنوب
یکی از مهمترین آسیبشناسیهای عملکرد اروپا، اختلاف فاحش میان کشورهای عضو است. گزارش مؤسسه کیل نشان میدهد که ۹۵ درصد کمکهای نظامی اروپا تنها از سوی کشورهای شمال و غرب اروپا تأمین میشود .
- کشورهای شمال اروپا (دانمارک، استونی، فنلاند، ایسلند، لتونی، لیتوانی، نروژ و سوئد) تنها ۸ درصد از تولید ناخالص داخلی ترکیبی کشورهای کمککننده اروپایی را دارند، اما ۳۳ درصد کمکهای نظامی را تأمین کردهاند .
- در مقابل، جنوب اروپا که ۱۹ درصد از تولید ناخالص داخلی ترکیبی را در اختیار دارد، تنها ۳ درصد از کمکها را به خود اختصاص داده است .
این نابرابری آشکار، زنگ خطری برای انسجام داخلی اتحادیه اروپاست. در همین حال، مجارستان، چک و اسلواکی نیز از پیوستن به طرح وام ۹۰ میلیارد یورویی خودداری کردهاند و این طرح با سازوکار «همکاری تقویتشده» به پیش رفته است .
۳. معمای تسلیحات؛ خرید از آمریکا یا توسعه صنعت خود؟
یکی از جنجالیترین موضوعات در هفتههای اخیر، محل تأمین تسلیحات برای اوکراین بوده است. فرانسه به شدت از سیاست «اولویت اروپایی» حمایت میکند، به این معنا که تسلیحات باید در وهله اول از صنایع دفاعی اروپا خریداری شوند . اما آلمان و بسیاری از کشورهای شرق اروپا بر این باورند که اروپا نباید خود را از خرید تجهیزات آمریکایی محروم کند، به ویژه اگر این تجهیزات سریعتر و مؤثرتر در دسترس باشند .
در نهایت، وام ۹۰ میلیارد یورویی با این فرمول تصویب شد که خرید از اروپا در اولویت است، اما در صورت عدم دسترسی فوری، استثناهایی برای تأمین از سایر کشورها در نظر گرفته شده است . با این حال، یک مقام ارشد کمیسیون اروپا اذعان کرده که احتمالاً حدود ۱۰ میلیارد یورو از این وام صرف خرید تسلیحات آمریکایی خواهد شد .
۴. ابتکار PURL؛ راهی برای دور زدن تحریمها؟
ناتو برای جبران بخشی از کمکهای نظامی، برنامه PURL (فهرست اولویتدار نیازهای اوکراین) را راهاندازی کرده است. تاکنون ۲۱ کشور عضو ناتو به همراه استرالیا و نیوزیلند بیش از ۴ میلیارد دلار به این برنامه کمک کردهاند . نکته جالب اینجاست که در چارچوب PURL، کشورهای اروپایی تسلیحات آمریکایی به ارزش ۳.۷ میلیارد یورو برای اوکراین خریداری کردهاند که شامل سامانههای پاتریوت و راکتاندازهای هیمارس میشود .
این رویکرد هرچند در کوتاهمدت نیازهای اوکراین را پاسخ میدهد، اما وابستگی اروپا به صنایع دفاعی آمریکا را نه تنها کاهش نمیدهد، بلکه عملاً آن را تثبیت میکند.
۵. صنعت دفاعی اوکراین؛ راهحلی که اروپا تازه کشف کرده
یک تحول مثبت در عملکرد اروپا، روی آوردن به خرید از صنایع دفاعی خود اوکراین است. ظرفیت تولید تسلیحات در اوکراین از سال ۲۰۲۲ به میزان ۳۵ برابر افزایش یافته است . دنبالهروی از ابتکار دانمارک در سال ۲۰۲۴، اکنون ۱۱ کشور اروپایی سفارشهایی به صنایع دفاعی اوکراین دادهاند . در نیمه دوم سال ۲۰۲۵، ۲۲ درصد از خریدهای تسلیحاتی برای اوکراین از داخل این کشور تأمین شد که یک رکورد محسوب میشود .
۶. اقتصاد جنگ؛ فشار بر روسیه چقدر مؤثر بوده است؟
اروپا همزمان با حمایت نظامی از اوکراین، جبهه جنگ اقتصادی با روسیه را نیز دنبال میکند. جدیدترین اقدام، ممنوعیت ارائه خدمات دریایی به نفت روسیه و تشدید مقابله با «ناوگان سایه» است . در ژانویه ۲۰۲۶، درآمدهای نفتی و گازی روسیه به ۳۹۳ میلیارد روبل (۵.۱ میلیارد دلار) سقوط کرد که پایینترین سطح از دوران همهگیری کروناست .
با این حال، کارشناسان در مورد تأثیر واقعی این تحریمها اختلاف نظر دارند. یک تحلیلگر ترکیهای معتقد است «فشار اقتصادی نتیجه مورد انتظار اروپا را نداده است» و اشاره میکند که ذخایر ارزی روسیه در چهار سال گذشته به اندازه داراییهای مسدودشده رشد کرده است . از سوی دیگر، اقتصاددانان غربی میگویند کاهش رشد اقتصادی روسیه به ۰.۶ تا ۰.۹ درصد در سال جاری و تورم مهارشده، نشانههای فشار بر کرملین است .
۷. امنیت اروپا؛ درسهایی از میدان نبرد
جنگ اوکراین برای اروپا یک «آزمایشگاه زنده» بوده است. ناتو اکنون در حال بازطراحی سیستم پدافند هوایی خود بر اساس درسهای این جنگ است و تمرکز را از «امنیت هوایی زمان صلح» به «دفاع هوایی قوی» تغییر میدهد تا توان مقابله با تهدیدات موشکی و پهپادی را افزایش دهد .
همچنین فشار برای افزایش هزینههای دفاعی شدت گرفته است. هانو پوکور، وزیر دفاع استونی، تأکید کرده که اروپا باید برای دفاع از خود مسئولیت بیشتری بپذیرد و کشورهای عضو باید تا سال ۲۰۳۵ هزینههای دفاعی خود را به ۵ درصد تولید ناخالص داخلی برسانند .
نتیجهگیری: آیا اروپا از آزمون سربلند بیرون آمده است؟
پاسخ به این سؤال ساده نیست. اروپا در غیاب آمریکا دستاوردهای مهمی داشته است:
✅ تأمین وام ۹۰ میلیارد یورویی با وجود مخالفت چند کشور عضو
✅ افزایش ۶۷ درصدی کمکهای نظامی اروپا در سال ۲۰۲۵ نسبت به میانگین ۲۰۲۲-۲۰۲۴
✅ کشف ظرفیت صنایع دفاعی اوکراین و سفارشدهی به آنها
✅ تشدید فشار بر نفت روسیه و کاهش درآمدهای کرملین
اما در مقابل، کاستیهای جدی نیز به چشم میخورد:
❌ کاهش ۱۴ درصدی کمکهای نظامی نسبت به سال قبل
❌ نابرابری فاحش میان شمال و جنوب اروپا
❌ وابستگی ساختاری به تسلیحات آمریکایی
❌ اختلافات داخلی بر سر سیاستهای خرید تسلیحات
❌ عدم موفقیت کامل در به زانو درآوردن اقتصاد روسیه
در نهایت، اروپا ثابت کرده که میتواند در شرایط اضطراری، تا حدودی جای خالی آمریکا را پر کند. اما این توانایی هنوز به سطح «خودکفایی راهبردی» نرسیده است. جاهطلبیهای راهبردی اروپا با تواناییهای صنعتی، انسجام داخلی و منابع مالی آن همخوانی کامل ندارد. همانطور که مؤسسه کیل هشدار میدهد، بدون تداوم و افزایش این کمکها، کییف تا آوریل ۲۰۲۶ با کمبود بودجه مواجه خواهد شد . اروپا راه درازی در پیش دارد تا به وزنهای مستقل در برابر روسیه تبدیل شود.
اگر این مطلب را پسندیدید لطفا بر روی دکمه لایک کلیک کنید :